Podcasty

W latach 80. w trzech krakowskich osiedlach: Bieżanowie, Prokocmiu i Kozłówku działała grupa „Blokowisko”. Był to zespół projektowo-badawczy, w skład którego wchodzili socjologowie: Jerzy Mikułowski-Pomorski, Anna Karwińska, architekci i urbaniści: Janusz Bogdanowski, Aleksander Böhm, artyści Stefan Papp i Małgorzata Matuszek i psycholog: Zbigniew Nęcki oraz osoby reprezentujące Krakowską Spółdzielnię Mieszkaniową: Małogorzata Pazdor i Joanna Ozga. Grupa ta inicjowała działania artystyczne, które miały przyczynić się do aktywizacji mieszkańców, w trudnych czasach zaraz po stanie wojennym, przywrócić im wiarę w możliwość budowy wspólnoty, wspólnego tworzenia własnego środowiska życia. Anna Karwińska i Aleksandr Böhm opracowali wówczas koncepcję modelu domu społecznego, który jest pretekstem do naszej rozmowy. Mimo, że ostatecznie nie powstał, wydaje się być jednąz możliwych odpowiedzi na założenia naszego projektu, dotyczącego tworzenia się więzi społecznych w osiedlach. W podcaście zastanawiamy się m.in.: jak powstają więzi społeczne, jak wyglądało życie w nowych osiedlach zaraz po stanie wojennym, dlaczego budziło zaniepokojenie badaczy: socjologów i psychologów, na czym polegała nowatorska koncepcja oddolnego domu społecznego i czy jego realizacja wciąż jest możliwa?
●

Prof. dr hab. Anna Karwińska – socjolożka miasta, od 1974 r. związana z Uniwersytetem Ekonomicznym w Krakowie, autorka ponad 200 publikacji ukazujących zjawiska socjologiczne w powiązaniu z ekonomią i gospodarką przestrzenną. Współpracowała z Wydziałem Strategii UMK w ramach prac nad aktualizacja Strategii Rozwoju Krakowa, opublikowanej w 2018r. Wcześniej wiele lat współpracowała z Instytutem Rozwoju Miast w ramach prac nad Miejscowym Planem Ogólnym Zagospodarowania Przestrzennego dla Krakowa. Problematyce miejskiej poświęcona została jej rozprawa habilitacyjna, a także w dużym stopniu także książka „profesorska” pt. „Gospodarka przestrzenna. Uwarunkowania społeczno-kulturowe”, PWN Warszawa 2008. Kieruje Uniwersytetem Dziecięcym, przy Uniwersytecie Ekonomicznym w Krakowie, pisze także książki dla dzieci.
●

Dorota Jędruch – doktorka nauk historycznych, wykładowczyni w Zakładzie Historii Sztuki Nowoczesnej Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kuratorka wystaw architektonicznych, programów edukacyjnych i działań popularyzujących historię sztuki. Założycielka i członkini zarządu Fundacji Instytut Architektury.

Osiedla Wieczysta i Ugorek to dwa spośród wielu osiedli wzniesionych w Krakowie po odwilży 1956 roku, lecz – w przypadku Ugorka – pierwsze zrealizowane w systemie spółdzielczym. Zaprojektowane przez zespoły pracujące pod kierownictwem Władysława Leonowicza (Wieczysta, 1959–1963) i Andrzeja Radnickiego (Ugorek, 1961–1967), charakteryzują się kameralną urbanistyką i bogatą infrastrukturą publiczną, która przez dziesięciolecia służyła mieszkańcom. Osiedla zlokalizowano dokładnie w połowie drogi między Rynkiem Głównym a Placem Centralnym. Być może z tego powodu Wieczysta-Ugorek stały się symbolem – bądź ostatniego osiedla po krakowskiej stronie miasta, bądź pierwszego w drodze do Nowej Huty. Decydujący był kontekst… Pawilony Hermes, dawne kino „Ugorek”, czy szkoły i przedszkola to miejsca spotkań i budowania relacji wśród mieszkanek i mieszkańców.
●

Maciej Rodak – architekt, absolwent filozofii UJ. Autor książki „Zapiski z Turynu” (2023). Osiedlom Wieczysta i Ugorek poświęcił pracę dyplomową na WA Politechniki Krakowskiej (2022) oraz rekonesans badawczy w ramach prac nad publikacją „Miniprzewodnik. Osiedla mieszkaniowe Krakowa” (2024).
●

Dorota Leśniak-Rychlak – redaktorka naczelna kwartalnika „Autoportret. Pismo o dobrej przestrzeni” wydawanego przez Małopolski Instytut Kultury w Krakowie. Założycielka i prezeska Fundacji Instytut Architektury. Kuratorka i współkuratorka wielu wystaw architektonicznych.

24 września 1958 roku Władysław Gomułka ogłosił nowy program oświatowy: Tysiąc szkół na Tysiąclecie, który miał na celu przyćmić Milenium Chrztu Polski organizowane przez Kościół. Ten projekt nie tylko się udał (ostatecznie zbudowano 1423 szkoły-pomniki), ale także zyskał duże społeczne poparcie: w budowę szkół zaangażowało się wiele organizacji i osób. Choć program miał wymiar propagandowy, pozostało po nim wiele budynków, w których do dzisiaj uczą się polskie dzieci. Kształt typowej szkoły piętrowej z płaskim dachem zapisał się w krajobrazie, a wzorzec przestrzeni doświetlonej klasy i szerokiego korytarza w biograficznej pamięci kolejnych pokoleń. Rozmowa dotyczy przebiegu akcji budowy szkół, projektów typowych i mniej, wyposażenia klas, a także potrzeb uczennic i uczniów w obrębie szeroko zarysowanego projektu społecznego. Pytamy także o przyszłość tysiąclatek w kontekście kryzysu demograficznego, wskazując na szerokie możliwości adaptacji tych budynków do nowych funkcji.
●

Dorota Jędruch – doktorka nauk historycznych, wykładowczyni w Zakładzie Historii Sztuki Nowoczesnej Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kuratorka wystaw architektonicznych, programów edukacyjnych i działań popularyzujących historię sztuki. Założycielka i członkini zarządu Fundacji Instytut Architektury.
●

Dorota Leśniak-Rychlak – redaktorka naczelna kwartalnika „Autoportret. Pismo o dobrej przestrzeni”. Założycielka i prezeska Fundacji Instytut Architektury. Kuratorka i współkuratorka wielu wystaw architektonicznych.

Wśród osiedli Krakowa Podwawelskie wyróżnia się bodaj najbardziej jednoznacznie „krakoską” nazwą, choć pierwotnie miało zostać nazwane zupełnie inaczej. Osiedle, dzieło architektów z zespołu kierowanego przez Witolda Cęckiewicza, zrealizowane w latach 1965–1976, złożone z około trzydziestu bloków w technice wielkopłytowej (proj. między innymi Marii i Jerzego Chronowskich), ma jednak wiele więcej interesujących cech niż malownicze, nadwiślańskie położenie. Omawiamy najważniejsze z nich, skupiając się szczególnie na miejscach służących kultywowaniu społecznych więzi – by wspólnie odkryć, dlaczego Podwawelskie cieszy się takim uznaniem.
●

Wojciech Pietrucha – absolwent historii sztuki na UJ i UW, uprzednio SP nr 25 i Gimnazjum nr 21 na osiedlu Podwawelskim, obecnie doktorant UW, nieprzerwanie zaś: osiedlowy autochton
●

Dorota Leśniak-Rychlak – redaktorka naczelna kwartalnika „Autoportret. Pismo o dobrej przestrzeni” wydawanego przez Małopolski Instytut Kultury w Krakowie. Założycielka i prezeska Fundacji Instytut Architektury. Kuratorka i współkuratorka wielu wystaw architektonicznych. W 2019 roku opublikowała książkę „Jesteśmy wreszcie we własnym domu” (Kraków: Instytut Architektury, 2019) poświęconą przemianom mieszkaniowym w Polsce w okresie transformacji.

Jarosław Klaś, nowohucianin z Mistrzejowic, po raz pierwszy zetknął się Ośrodkiem Kultury Norwida w wieku nastoletnim. Dwukrotnie odbierał w tym miejscu nagrodę w konkursie na szopkę krakowską z elementami architektury Nowej Huty. Nie wiedział wtedy jeszcze, że dwie dekady później zostanie dyrektorem Norwida – jednej z najważniejszych instytucji kulturalnych Krakowa, silnie zakorzenionej w tożsamości kulturowej Nowej Huty. W najnowszym odcinku podcastu Krakowskiego Szlaku Modernizmu rozmawiamy z Jarosławem Klasiem o siedemdziesięciu latach historii Ośrodka Kultury Norwida. Wszystko zaczęło się w 1955 roku od Zakładowego Dom Kultury im. Lenina, czyli rozległej sieci klubów, bibliotek i kin działających w osiedlach miasta pod kombinatem, w których spotykały się kolejne pokolenia nowohucian w okresie PRL. Z opowieści Jarosława Klasia wyłania się złożony obraz bogatego – wbrew stereotypom – życia kulturalnego Nowej Huty i roli jaką odegrały instytucje kulturalne w życiu społecznym dzielnicy. Rozmawialiśmy o wpływie polityki i propagandy na kulturę oraz o wpływie emancypacji społecznej i kulturowej na przemiany tożsamościowe mieszkańców Nowej Huty. Ważnym wątkiem rozmowy jest okres transformacji ustrojowej, wybór Cypriana Kamila Norwida na patrona ośrodka i strategie, które pozwoliły instytucji przetrwać po 1989 roku.
●

Dr Jarosław Klaś – doktor nauk społecznych, w 2021 roku obronił na Uniwersytecie Jagiellońskim pracę doktorską „Zarządzanie dziedzictwem kulturowym społeczności lokalnej – przypadek Nowej Huty” , specjalizuje się w badaniu nowohuckiej tożsamości, kulturowej i społecznej historii tej części Krakowa.

Na licznych fotografiach Nowej Huty z początków lat 50. pojawiają się obrazy pierwszych nowohuckich szkół, żłobków i przedszkoli. Niskie bryły placówek edukacyjnych dla najmłodszych mieszkańców Nowej Huty – z ogromnymi oknami zapewniającymi naturalne światło we wnętrzach, tarasami i placami zabaw – otoczone pobliską zabudową osiedli Wandy i Willowego, są znakiem spełnionej obietnicy o dobrodziejstwach życia w socjalistycznym mieście. Za socrealistycznymi projektami pierwszych w Nowej Hucie żłobków i przedszkoli na stało małżeństwo Janusza i Marty Ingardenów. To bohaterowie dzisiejszego odcinka naszego podcastu. Chcemy przybliżyć historię tej pary architektów w kontekście architektury więzi społecznych, chcemy przyjrzeć się projektom, które te więzi miały budować i często do dzisiaj pełnią taką więziotwórczą funkcję – opowiemy o architekturze tworzonej przez Ingardenów. Ale traktując architekturę, którą stworzyło to małżeństwo jako punkt wyjścia, chcemy też przyjrzeć się ideom modernistycznym i kontekstowi politycznemu i społecznemu, które umożliwiły realizację postulatów dwudziestowiecznej awangardy o stworzeniu lepszych warunków życia dla jak najszerszych warstw społecznych.